Παιδί και ψηφιακή οθόνη
Γράφει η παιδίατρος Αγγελική Δενδραμή
Η ψυχοκοινωνική υγεία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της συνολικής υγείας του παιδιού και του εφήβου . Διαμορφώνεται από τα ατομικά χαρακτηριστικά του , το οικογενειακό και κοινωνικό του περιβάλλον , τις σχολικές εμπειρίες του , αλλά και — όλο και περισσότερο — από την ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ και τα ΜΕΣΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ .
Στη σύγχρονη πραγματικότητα Η ΕΝΤΟΝΗ ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΗ παιδιών και εφήβων με τα ΨΗΦΙΑΚΑ ΜΕΣΑ και το ΔΙΑΔΥΚΤΙΟ έχει εδραιωθεί ταχύτατα στην καθημερινότητά τους , καθιστώντας αναγκαία την εύρεση μιάς ΣΩΣΤΗΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ από την πλευρά των γονέων.
Οφέλη και κίνδυνοι της ψηφιακής τεχνολογίας
Η χρήση των ψηφιακών μέσων αναμφισβήτητα προσφέρει ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ
ΓΙΑ :
- άντληση πληροφοριών και γνώσεων στο πλαίσιο της μάθησης ,
- διευκόλυνση της κοινωνικοποίησης μέσω της επικοινωνίας , με αποτέλεσμα την δημιουργία νέων φίλων – γνωριμιών ,
όπως και
- ψυχαγωγία .
Παράλληλα όμως οι εμπειρίες αυτές δεν είναι πάντα ακίνδυνες , κυρίως για τα παιδιά , τα οποία δεν λειτουργούν μόνο ως παθητικοί χρήστες αλλά και ως ENEΡΓΟΙ ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΕΣ , συχνά σε περιβάλλοντα αυξημένου κινδύνου .
- Ιδιαίτερα στα παιδιά προσχολικής ηλικίας , όπως έχει αποδειχθεί , η πρώιμη και υπερβολική έκθεση σε ψηφιακό περιεχόμενο μπορεί να ΕΠΗΡΕΑΣΕΙ ΑΡΝΗΤΙΚΑ τη γλωσσική , κοινωνική και συναισθηματική τους ανάπτυξη .
Επιπλέον
- Η ΑΥΤΟΑΠΟΚΑΛΥΨΗ προσωπικών στοιχείων και πτυχών της ταυτότητάς τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης φαίνεται να ενεργοποιεί εγκεφαλικές περιοχές που σχετίζονται με μηχανισμούς εθισμού , παρόμοιες με εκείνες που διεγείρονται από εθιστικές ουσίες.
Ο ρόλος των γονέων και η ανάγκη ορίων
Οι γονείς συχνά υποτιμούν τον πραγματικό χρόνο χρήσης των ψηφιακών μέσων από τα παιδιά τους . Για τον λόγο αυτό , η ενεργή ΓΟΝΕΙΚΗ ΕΜΠΛΟΚΗ και η θέσπιση ενός σαφούς και ασφαλούς ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΧΡΗΣΗΣ είναι απαραίτητα . Το πλαίσιο αυτό θα πρέπει να περιλαμβάνει :
- ΟΡΙΑ ΧΡΟΝΟΥ ανάλογα με την ηλικία
- ΚΑΤΑΛΛΗΛΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
- ΚΑΝΟΝΕΣ ασφαλούς πλοήγησης στο διαδίκτυο
- ΑΠΟΦΥΓΗ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ των παιδιών
και όπου κρίνεται αναγκαίο
- Διακριτικό ΕΛΕΓΧΟ .
Παράλληλα :
- Θεμελιώδους σημασίας είναι η ΣΥΖΗΤΗΣΗ με τα παιδιά γύρω από την έννοια της ΨΗΦΙΑΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ , ώστε να αναπτύσσουν δεξιότητες κριτικής σκέψης και αυτοπροστασίας .
- Με την βοήθεια ακόμη του παιδιάτρου μπορούν να αναγνωριστούν και να προληφθούν τουλάχιστον πρακτικές υψηλού κινδύνου ( όπως η χρήση οθονών στο υπνοδωμάτιο , είτε η έκθεση των παιδιών σε βίαιο και ακατάλληλο περιεχόμενο ) .
Επιπτώσεις της υπερβολικής και δυσλειτουργικής χρήσης
Η υπερβολική χρήση του διαδικτύου , των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των ψηφιακών οθονών (κινητό τηλέφωνο , τάμπλετ , υπολογιστής , τηλεόραση ) πολύ συχνά οφείλεται σε ΕΛΛΕΙΨΗ ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗΣ των παιδιών , αλλά και σε ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ .
Ενώ έχει συσχετισθεί με:
- αυξημένα επίπεδα άγχους
- διαταραχές ύπνου
- χαμηλή αυτοεκτίμηση
και σε ορισμένες περιπτώσεις
- κατάχρηση ουσιών .
Τα προβλήματα αυτά συχνά εκδηλώνονται με :
- κοινωνική απόσυρση του παιδιού
- υπνηλία
- ευερεθιστότητα ή επιθετικότητα αυτού ( κυρίως κατά τη διακοπή της χρήσης ψηφιακής οθόνης )
- υπερκινητικότητα και μαθησιακές δυσκολίες
- παραμέληση των σχολικών του υποχρεώσεων και κατ’ επέκταση πτώση της σχολικής του επίδοσης .
Επιπλέον παρατηρούνται :
- φαινόμενα ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΥ , τόσο από την πλευρά του θύματος , όσο και από την πλευρά του θύτη
καθώς και
- ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ όπως : παχυσαρκία , μυοσκελετικά προβλήματα , παθήσεις των οφθαλμών .
Δεν είναι σπάνια επίσης τα φαινόμενα :
- ΣΥΓΧΥΣΗΣ μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας ,
αλλά και
- ΤΑΥΤΙΣΗΣ των παιδιών με αρνητικά πρότυπα .
Πότε η χρήση γίνεται προβληματική
Η ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ της προβληματικής χρήσης των ψηφιακών μέσων βασίζεται σε τρεις κύριους άξονες
- Tην ΕΜΜΟΝΗ και τον έντονο νοητικό προσανατολισμό στη χρήση του διαδικτύου , με την εμφάνιση εμμονικών σκέψεων και ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΞΑΡΤΗΣΗΣ .
- Tην ΠΑΡΑΜΕΛΗΣΗ σχολικών υποχρεώσεων , αλλά και βασικών βιολογικών αναγκών ( όπως ο ύπνος και η διατροφή ) , ως μέσο αποφυγής δυσάρεστων συναισθημάτων .
- Tην ΕΛΛΕΙΨΗ ΕΛΕΓΧΟΥ , όταν το παιδί αδυνατεί να περιορίσει τη χρήση , παρά τη γνώση των αρνητικών συνεπειών . Τα πράγματα γίνονται ακόμα χερότερα όταν η χρήση επεκτείνεται στις νυχτερινές ώρες και επηρεάζει την καθημερινή του λειτουργικότητα , αλλά κι όταν δυσκολεύεται να ρυθμίσει το συναίσθημά του , εκδηλώνοντας έντονα ξεσπάσματα θυμού , όπως για παράδειγμα στην περίπτωση που χάνει στο online παιχνίδι του .
Αξίζει να τονιστεί , ότι ο αυξημένος χρόνος χρήσης δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με ΕΞΑΡΤΗΣΗ . Καθοριστικό ρόλο παίζει η ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ του παιδιού , η οποία περιλαμβάνει :
- την ποιότητα του ύπνου του
- τη σχολική του επίδοση
- τις κοινωνικές του σχέσεις
- τη συναισθηματική του διάθεση και
- τη διατροφική του συμπεριφορά .
Οδηγίες ψηφιακής υγιεινής και πρόληψης
Σύμφωνα με τις ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας ( WHO ) και της Αμερικανικής Παιδιατρικής Εταιρείας προτείνονται συγκεκριμένα ΟΡΙΑ ΧΡΗΣΗΣ ανά ηλικιακή ομάδα
- Για παιδιά κάτω των 18 μηνών : Δεν συνιστάται η χρήση οθονών , με εξαίρεση τις ΒΙΝΤΕΟΚΛΗΣΕΙΣ με αγαπημένα πρόσωπα . Αυτές θα πρέπει να βρίσκονται πάντα σε απόσταση από το νήπιο , με χαμηλή φωτεινότητα και μειωμένα decibel .
- Στην ηλικία των 18–24 μηνών : Η χρήση θα πρέπει να είναι εξαιρετικά περιορισμένη , πάντα με την επίβλεψη ενός ενήλικα και στα πλαίσια της απασχόλησης του παιδιού με κάποιο ΠΑΙΧΝΙΔΙ
- Για παιδιά 2–5 ετών : Επιτρέπεται χρήση έως μία ώρα ημερησίως με επίβλεψη , κυρίως με την μορφή ανάγνωσης ΨΗΦΙΑΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ , ενώ
- Για παιδιά άνω των 6 ετών : Εως δύο ώρες ημερησίως , με δυνατότητα προσαρμογής , όταν απαιτείται για την διεκπεραίωση σχολικών και μαθησιακών υποχρεώσεων .
- Για τους εφήβους : Προτείνεται σωστή καθοδήγηση από τον γονέα κι όχι απαγόρευση , με έμφαση στην ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ και στον ΑΥΤΟΕΛΕΓΧΟ του εφήβου .
Επιβάλλεται ωστόσο η αποσύνδεση όλων των ψηφιακών μέσων τουλάχιστον 1 ώρα πριν τον ύπνο τους .
Οι οθόνες θα πρέπει να τοποθετούνται εκτός υπνοδωματίου , ιδιαίτερα κατά τις νυχτερινές ώρες και να βρίσκονται σε κοινόχρηστους χώρους του σπιτιού , όπως το σαλόνι ή το καθιστικό , ώστε να διευκολύνεται η ΕΠΙΒΛΕΨΗ από τους γονείς .
Το περιεχόμενο προτιμάται να ειναι εκπαιδευτικό , μη- βίαιο , κατάλληλο για την εκάστοτε ηλικία και να υπάρχει κοινή χρήση της οθόνης με τον γονέα .
Παράλληλα , συνιστάται η ΑΠΟΦΥΓΗ της χρήσης των ψηφιακών οθονών ως « ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΝΤΑΝΤΑ » είτε για την ηρεμία του παιδιού , είτε κατά τη διάρκεια του φαγητού.
Απαραίτητη είναι η ανοιχτή και ουσιαστική ΣΥΖΗΤΗΣΗ με το παιδί σχετικά με το ψηφιακό περιεχόμενο , με στόχο την καλλιέργεια της ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ .
Οι ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΛΟΥΝΤΑΙ :
- να αποτελούν ΠΡΟΤΥΠΑ σωστής χρήσης ,
- να είναι ΕΞΟΙΚΕΙΩΜΕΝΟΙ με τις εφαρμογές και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που χρησιμοποιεί το παιδί τους
και
- να θέτουν σαφείς ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ , ιδιαίτερα όσον αφορά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το διαδικτυακό gaming στην εφηβεία .
Η ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ επίσης μεταξύ ψηφιακής ενασχόλησης και άλλων βασικών δραστηριοτήτων ( όπως ο ύπνος , το παιχνίδι , η σωματική άσκηση και οι κοινωνικές σχέσεις ) , είναι καθοριστικής σημασίας .
Η ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΗ ΧΡΗΣΗ του διαδικτύου αποτελεί συχνά σύμπτωμα ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ κι απαιτεί αξιολόγηση από ΕΙΔΙΚΟΥΣ .
Στο πλαίσιο αυτό , με την βοήθεια επιστημονικά τεκμηριωμένων ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ , που προσωπικά διαθέτω στο ιατρείο μου ( κατόπιν πιστοποίησής μου ) :
- Για την ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗΣ ΧΡΗΣΗΣ των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (μέσω ειδικής κλίμακας )
- Για την ποσοτική και ποιοτική ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΟΘΟΝΩΝ , συμπεριλαμβανόμενης της συχνότητας του περιεχομένου και της γονεικής συμμετοχής ( μέσω ScreenQ ) ,
καθώς και
- Για την ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ της γενικότερης ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ( μέσω ενός ερωτηματολογίου ) ,
ευελπιστώ , σε συνεργασία πάντα με τους γονείς αλλά και με τους ειδικούς , να συμβάλω ουσιαστικά στην έγκαιρη αναγνώριση , πρόληψη και αντιμετώπιση τέτοιων δυσκολιών .
Γιατί τελικός στόχος όλων μας είναι η προαγωγή της ψυχικής υγείας των παιδιών και η διαμόρφωση ενός υγιούς ψηφιακού μέλλοντος…
